Hoe ruikt Friesland? Is het de zilte adem van het Wad, het zoete aroma van suikerbrood, de zware walmen van een fabriek of de frisse boslucht na een regenbui? Met het nieuwe onderzoeksproject Een Neus voor Erfgoed krijgt deze ogenschijnlijk vluchtige vraag een serieuze wetenschappelijke en culturele dimensie. Op dinsdag 24 maart 2026 wordt het project officieel gelanceerd in Museum Joure.

Geur speelt een cruciale rol in herinneringen, emoties en identiteit, maar blijft binnen het erfgoedveld opvallend onderbelicht. Daar wil Een Neus voor Erfgoed verandering in brengen. Het initiatief is een samenwerking tussen het KNAW Humanities Cluster (waaronder het Meertens Instituut en NL-Lab), de Fryske Akademy en International Flavors & Fragrances. Samen willen zij geur een volwaardige plek geven in erfgoedonderzoek, musea en archieven.

Het project loopt van februari 2026 tot juni 2027 en staat onder leiding van cultuurhistoricus Inger Leemans, hoogleraar Cultuurgeschiedenis en hoofdonderzoeker van NL-Lab. Met steun van CLICKNL worden innovatieve methoden ontwikkeld waarin wetenschap, creatief ontwerp en publieksdeelname samenkomen.

Waarom Friesland?

Friesland vormt een actuele en prikkelende casus. In 2025 werden ‘de geuren en geluiden van het Friese platteland’ opgenomen in de erfgoedagenda van de Provincie Fryslân. Maar wat zijn die geuren precies? Denken we aan koeienstallen en schapenrook, aan moddersloten en het Wad? Aan dúmkes, kruidenbitters en it stjonkfabryk? En wie bepaalt eigenlijk wat als ‘typisch Fries’ geldt?

Het project stelt deze vragen nadrukkelijk niet van bovenaf. Onderzoekers trekken samen op met Friese gemeenschappen om karakteristieke geuren in kaart te brengen: van plattelandslucht en fabriekswalmen tot waterculturen, streekgerechten en ambachten. Zelfs niet-menselijke perspectieven worden verkend: hoe ruikt Friesland vanuit de neus van een koe of een schaap?

Van vragenlijst tot geurtafel

Om het geurerfgoed te onderzoeken, zet het team vragenlijsten uit, duikt het in archieven en organiseert het geurspeurtochten, ruiksessies en zogenoemde neusconversaties. Historische geuren worden waar mogelijk gereconstrueerd — een uitdagende opdracht voor parfumeurs. Hoe ontwerp je de geur van natuurijs, zeilen op Friese meren of eeuwenoude kerkjes?

Omdat geur moeilijk in woorden te vangen is, ontwikkelt het project samen met ontwerper Lotte Meeuwissen een interactieve ‘geurtafel’. Deze installatie nodigt mensen uit om te ruiken en herinneringen te delen, en zal door de provincie reizen om kennis en verhalen op te halen.

Na de onderzoeksfase krijgt de geurtafel een plek in musea, waar bezoekers het Friese geurerfgoed letterlijk kunnen besnuffelen. Daarmee levert Een Neus voor Erfgoed niet alleen nieuwe inzichten op voor erfgoedprofessionals en beleidsmakers, maar ook voor de creatieve industrie. Want wie begrijpt hoe een regio ruikt, begrijpt beter wie zij is.